سعدالسلطنه

قزوین در مسیر ارتباطی میان مرکز ایران، آذربایجان و نواحی شمالی قرار داشت و از طریق شبکه راه ها با حوزه تجارت روسیه و عثمانی ارتباط پیدا می کرد. بر همین اساس در دوره قاجار تجارت زمینی با نواحی مذکور ادامه داشت و در نیمه دوم قرن نوزدهم حجم تجارت ایران افزایش یافت و مواد خام و کالاهای مختلفی صادر می کرد و در مقابل بخشی از کالاهای مصرفی و صنعتی وارد کشور می شد. شبکه بازرگانان ایرانی نیز در همین دوره گسترش پیدا کرد و تجار بزرگ در شهر های مختلف ایران و مراکز تجاری خارج از کشور شبکه های نمایندگی ایجاد کردند. در چنین شرایطی ساخت یک مجموعه تجاری و کاروانی بزرگ در قزوین را میتوان بخشی از پاسخ به نیاز های اقتصادی و فضای تجارت دانست.

در اوایل مشروطه، مدتی انجمن بلدیه قزوین در این سرا مستقر بود، عین السلطنه در یادداشت های شنبه برابر با ۲۵ دی ماه ۱۲۸۸ خورشیدی می نویسد:«انجمن بلدیه فقط یک نفر است. در کاروانسرای سعدالسلطنه منزل دارد.» جنگ جهانی اول از ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ میلادی باعث شد شبکه های حمل و نقل و تجارت منطقه ای دچار اختلال شوند. قزوین هم به دلیل موقعیت راهبردی اش درگیر حضور نیروهای روس و سپس انگلیس شد. در همین دوران مجموعه سعدالسلطنه علاوه بر کارکرد های تجاری پیشین، شاهد استفاده های نظامی و پشتیبانی نیز بود. چنانچه در جریان جنگ جهانی اول پس از ورود نیرو های روس به قزوین، بخش هایی از سعدالسلطنه برای استقرار نیروهای نظامی مورد استفاده قرار گرف، در ادامه نیز بخش هایی از مجموعه در اختیار نیروهای انگلیسی قرار گرفت و برای نگهداری آذوقه، نیازهای نظامی و خوراک چهارپایان استفاده شد. در سال ۱۲۹۹ خورشیدی نیز رضاخان میرپنج (رضاشاه) به منظور گرفتن پول از تومانیانس ارمنی برای قوای قزاق در سعدالسلطنه حضور پیدا کرد. بعد از جنگ جهانی دوم، برخی از حجره های کاروانسرا به صورت غرفه های تجاری مستقل در اختیار فرش فروشی ها و چوب بری ها قرار گرفت و بعضی دیرگر به کارخانه آرد و تولید کشمش اختصاص یافت. عده ای از کسبه نیز از حجره ها به عنوان انبار استفاده می کردند.

مجموعه سعدالسلطنه به عنوان یکی از اجزای پرونده چند بخشی کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این پرونده ۵۴ کاروانسرای تاریخی ایران را در بر می گیرد و ارزش آنها را در ارتباط با شبکه تاریخی سفر، تجارت، تبادل فرهنگی و شکل گیری مسیرهای ارتباطی ایران بررسی می کند. قرار گرفتن مجموعه سعدالسلطنه در این پرونده اهمیت آن را از سطح یک بنای تاریخی کشور فراتر برده، چرا که بخشی از تاریخ گسترده تر شبکه راه ها و کاروانسراهای ایران است. شبکه ای که طی قرن ها امکان حرکت انسان، کالا، اطلاعات و فرهنگ را میان مناطق مختلف فراهم کرده است.